Gelişimsel Tarama Nedir?
Gelişimsel tarama, çocukların belirli gelişim alanlarındaki becerilerinin yapılandırılmış araçlarla incelenmesini sağlar. Temel amaç, çocuğun gelişiminde daha yakından takip edilmesi veya ayrıntılı değerlendirilmesi gerekebilecek alanları fark etmektir.
Erken çocukluk döneminde gelişimsel tarama kapsamında şu alanlar ele alınabilir:
-
Dil ve iletişim becerileri
-
İnce motor beceriler
-
Kaba motor beceriler
-
Sosyal gelişim
-
Öz bakım becerileri
-
Bilişsel gelişimle ilişkili beceriler
İncelenen alanlar kullanılan tarama aracına göre değişebilir.
Gelişimsel tarama yalnızca belirgin bir gelişimsel güçlüğü olduğu düşünülen çocuklara yönelik değildir. Çocuğun gelişiminin izlenmesi ve olası destek ihtiyaçlarının erken fark edilmesi amacıyla da kullanılabilir.
Tarama sonucunda daha ayrıntılı incelenmesi gereken bir alanın belirlenmesi, çocuğa kesin bir tanı konulduğu anlamına gelmez.
Gelişimsel İzlem ile Gelişimsel Tarama Aynı Şey midir?
Gelişimsel izlem ve gelişimsel tarama birbirini tamamlayan ancak farklı yöntemlerdir.
Gelişimsel izlem, çocuğun zaman içinde kazandığı becerilerin ve günlük yaşamındaki değişimlerin takip edilmesini içerir. Ebeveynlerin, bakım verenlerin, öğretmenlerin ve sağlık profesyonellerinin gözlemleri bu süreçte önemli bilgiler sağlayabilir.
Örneğin ebeveynler çocuklarının yeni kelimeler öğrenmesini, oyun oynama biçimini, hareket becerilerini veya diğer çocuklarla iletişimini günlük yaşam içinde gözlemleyebilir.
Gelişimsel taramada ise belirli ölçütleri ve uygulama koşulları olan yapılandırılmış değerlendirme araçlarından yararlanılır.
Günlük gözlemler, gelişimsel taramayı destekleyebilir; ancak standart bir tarama uygulamasının yerine geçmez. Benzer şekilde tek bir tarama sonucu da çocuğun zaman içindeki gelişimine ilişkin bütün bilgileri içermez.
Çocuklarda Psikolojik Değerlendirme Nedir?
Psikolojik değerlendirme, çocuğun yaşadığı güçlükleri, sahip olduğu becerileri ve bireysel ihtiyaçlarını farklı bilgi kaynakları üzerinden anlamaya yönelik bir süreçtir.
Başvuru nedenine göre çocuğun gelişim öyküsü, öğrenme becerileri, duygusal tepkileri, davranışları, aile ilişkileri ve okul yaşamı ele alınabilir.
Psikolojik değerlendirmede kullanılan yöntemler arasında şunlar bulunabilir:
-
Ebeveyn ve çocuk görüşmeleri
-
Gelişim öyküsünün incelenmesi
-
Davranış gözlemleri
-
Gerektiğinde öğretmen görüşleri
-
Önceki değerlendirme raporları
-
Psikolojik ölçekler ve değerlendirme testleri
Her değerlendirmede bu yöntemlerin tamamının kullanılması gerekmez.
Örneğin okulda yaşanan öğrenme güçlükleri nedeniyle yapılan bir değerlendirme ile yoğun kaygı veya öfke tepkileri nedeniyle yapılan bir değerlendirme farklı çalışma alanlarına odaklanabilir.
Psikolojik değerlendirme yalnızca test uygulamak veya bir puan elde etmekten ibaret değildir. Elde edilen bilgilerin çocuğun yaşı, gelişimi ve yaşam koşullarıyla birlikte ele alınması önemlidir.
Gelişimsel Tarama ile Psikolojik Değerlendirme Arasındaki Temel Farklar
İki süreç arasındaki temel fark, hangi soruya yanıt aradıklarıdır.
Gelişimsel taramada öncelikle çocuğun gelişiminde daha yakından incelenmesi gereken bir alan olup olmadığı değerlendirilir. Psikolojik değerlendirmede ise başvuru konusunun daha kapsamlı biçimde anlaşılması amaçlanır.
| Karşılaştırma alanı | Gelişimsel tarama | Psikolojik değerlendirme |
|---|---|---|
| Temel amaç | Olası gelişimsel risk alanlarını belirlemek | Çocuğun özelliklerini ve ihtiyaçlarını anlamak |
| Kapsam | Yaşa uygun gelişimsel beceriler | Bilişsel, duygusal, davranışsal ve sosyal özellikler |
| Yöntem | Yapılandırılmış tarama araçları | Görüşme, gözlem, ölçek ve testler |
| Araç örnekleri | Denver II ve AGTE | WISC-IV ve amaca uygun diğer psikolojik araçlar |
| Sonuç | İzlem veya ileri değerlendirme ihtiyacı hakkında bilgi | Başvuru nedenine ilişkin daha kapsamlı bulgular |
Gelişimsel tarama ve psikolojik değerlendirme birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Bazı durumlarda tarama sonuçları daha kapsamlı bir değerlendirme planının oluşturulmasına katkıda bulunabilir.
Denver II, AGTE ve WISC-IV Hangi Amaçlarla Kullanılır?
Çocuk değerlendirme testleri aynı becerileri ölçmek veya aynı sorulara cevap vermek üzere geliştirilmiş araçlar değildir. Denver II, AGTE ve WISC-IV arasındaki farkı anlamak, değerlendirme sürecinden ne beklenebileceğini daha anlaşılır hale getirebilir.
Denver II Gelişimsel Tarama Testi
Denver II, 0–6 yaş grubundaki çocukların gelişimsel becerilerini incelemek amacıyla kullanılan bir tarama aracıdır.
Kişisel-sosyal gelişim, ince motor-uyumsal beceriler, dil ve kaba motor beceriler gibi gelişim alanları hakkında bilgi sağlar.
Uygulamada çocuğun bazı becerileri doğrudan gözlemlenebilir ve belirli alanlarda ebeveynin verdiği bilgilerden yararlanılabilir.
Denver II bir zekâ testi değildir. Sonuçları, çocuğun gelişiminin hangi alanlarında daha yakından izlem veya ileri değerlendirme gerekebileceğini anlamaya yardımcı olabilir.
Uygulamanın kapsamı hakkında Denver II Gelişimsel Tarama Testi sayfasını inceleyebilirsiniz.
Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE)
AGTE, 0–6 yaş dönemindeki çocukların gelişimsel özellikleri hakkında bilgi edinmek amacıyla kullanılan bir envanterdir.
Dil-bilişsel gelişim, ince motor, kaba motor ve sosyal beceri-öz bakım alanlarını kapsar.
AGTE'de çocuğun günlük yaşamını yakından bilen ebeveyn veya bakım verenin aktardığı bilgiler önemli bir yer tutar. Bu yönüyle çocuğun farklı ortamlarda sergilediği beceriler hakkında yapılandırılmış bilgi edinilmesine yardımcı olur.
Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE) sayfasından değerlendirme aracının kapsamı hakkında daha ayrıntılı bilgi alabilirsiniz.
Wechsler Çocuklar İçin Zekâ Ölçeği (WISC-IV)
WISC-IV, 6 yaş 0 ay ile 16 yaş 11 ay arasındaki çocukların bilişsel becerileri hakkında bilgi edinmek amacıyla kullanılan standart bir psikolojik ölçme aracıdır.
Sözel kavrama, algısal akıl yürütme, çalışma belleği ve işlemleme hızı gibi bilişsel alanlar hakkında bilgi sağlayabilir.
Denver II ve AGTE'den farklı olarak WISC-IV, erken çocukluk dönemine yönelik genel bir gelişimsel tarama aracı değildir.
Elde edilen puanlar, çocuğun değerlendirme sırasındaki performansı ve başvuru nedenine ilişkin diğer bilgilerle birlikte ele alınmalıdır. Tek bir puan çocuğun bütün becerilerini, kişiliğini veya gelecekteki başarısını belirlemez.
Bilişsel değerlendirmenin kapsamı hakkında WISC-IV sayfasından bilgi alabilirsiniz.
Gelişimsel Tarama Sonucu Tek Başına Tanı Anlamına Gelir mi?
Hayır. Gelişimsel tarama, çocuğun bazı gelişim alanlarında daha ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyaç duyabileceğini gösterebilir; ancak tek başına kesin bir tanı sağlamaz.
Örneğin dil gelişimi alanında risk belirlenmesi, çocuğun yaşadığı güçlüğün nedenini doğrudan açıklamaz.
Çocuğun gelişim öyküsü, iletişim özellikleri, işitme durumu, sağlık geçmişi ve diğer gelişimsel becerileri de değerlendirme açısından önemli olabilir.
Benzer şekilde tarama sonucunda belirgin bir risk görülmemesi, ebeveynlerin devam eden gelişimsel kaygılarının göz ardı edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Çocuğun daha önce kazanmış olduğu becerileri kaybetmesi veya belirgin gelişimsel güçlükler göstermesi durumunda çocuk hekimiyle gecikmeden görüşülmesi önemlidir.
Her Çocuğa Psikolojik Test Uygulanması Gerekir mi?
Her psikolojik değerlendirme mutlaka bir test uygulaması gerektirmez.
Bazı başvurularda ebeveyn görüşmeleri, çocukla yapılan görüşmeler ve davranış gözlemleri öncelikli bilgi kaynakları olabilir. Başka durumlarda ise belirli beceriler hakkında daha yapılandırılmış bilgi edinmek için standart değerlendirme araçlarına ihtiyaç duyulabilir.
Hangi aracın kullanılacağına çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, başvuru nedeni ve değerlendirmeden beklenen bilgi doğrultusunda karar verilir.
Bu nedenle Denver II, AGTE ve WISC-IV'ün her çocuğa birlikte uygulanması gereken standart bir test paketi olarak düşünülmemesi gerekir.
Farklı araçların kapsamı hakkında Çocuk Değerlendirme Testleri sayfasından bilgi alabilirsiniz.
Çocuğun İhtiyacına Uygun Değerlendirme Nasıl Belirlenir?
Değerlendirme aracını seçmeden önce çocuğun hangi alanda daha yakından tanınmasına ihtiyaç duyulduğunu anlamak önemlidir.
Örneğin erken çocukluk döneminde konuşma veya hareket becerileriyle ilgili gözlemler ön plana çıkıyorsa gelişimsel değerlendirme düşünülebilir. Okul çağındaki bir çocuğun öğrenme sürecinde yaşadığı güçlükler söz konusu olduğunda bilişsel becerilerin incelenmesi de gündeme gelebilir.
| Ebeveynin gözlemlediği durum | Ele alınabilecek değerlendirme alanı |
|---|---|
| Konuşma ve iletişim becerilerine ilişkin kaygılar | Dil ve gelişimsel beceriler |
| Hareket ve el becerilerine ilişkin güçlükler | Motor gelişim |
| Günlük öz bakım becerilerine ilişkin güçlükler | Gelişimsel ve işlevsel beceriler |
| Okulda öğrenme süreçlerine ilişkin güçlükler | Bilişsel ve akademik beceriler |
| Yoğun kaygı, öfke veya sosyal uyum güçlükleri | Duygusal ve davranışsal değerlendirme |
| Daha önce kazanılmış becerilerin kaybı | Gecikmeden tıbbi ve gelişimsel değerlendirme |
Bu tablo belirli bir testin seçilmesi veya tanı konulması için kullanılmaz. Çocuğun ihtiyaçlarının hangi alanlarda ele alınabileceğini gösteren genel bir çerçevedir.
Duygusal ve davranışsal güçlüklerin değerlendirilmesine ilişkin çalışma kapsamını Çocuk ve Ergen Psikolojisi sayfasından inceleyebilirsiniz.
Değerlendirme Sonrasında Nasıl Bir Yol İzlenebilir?
Gelişimsel tarama veya psikolojik değerlendirme sonrasında elde edilen bilgiler, çocuğun güçlü yönlerini ve daha yakından ele alınması gereken alanları anlamaya yardımcı olabilir.
Bulgulara ve başvuru nedenine göre gelişimsel izlem, ek değerlendirme, aileye yönelik bilgilendirme veya ilgili başka sağlık profesyonellerine yönlendirme düşünülebilir.
Sonuç görüşmesinde ebeveynlerin hangi becerilerin değerlendirildiğini, bulguların ne anlama geldiğini ve sonraki adımların neler olabileceğini sorması önemlidir.
Değerlendirmenin amacı çocuğu bir puanla veya etiketle tanımlamak değil, ihtiyaçlarının daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmaktır.
Psikoloji lisans eğitiminin ardından Üsküdar Üniversitesi Klinik Psikoloji yüksek lisansını onur derecesiyle tamamlayan Klinik Psikolog Tansu Yavuz Eyidoğan, Uşak'ta çocuk psikolojisi ve gelişim değerlendirme alanlarında çalışmalar yürütmektedir.
Çocuğunuzun gelişimsel veya bilişsel becerileriyle ilgili sorularınız varsa değerlendirme ihtiyacı ve uygun görüşme seçenekleri hakkında bilgi almak için randevu talebi oluşturabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özel psikolojik veya tıbbi değerlendirme yerine geçmez.